Luật thi đấu cờ vua: chạm quân, đồng hồ và nước đi sai luật

Luật thi đấu cờ vua là những quy định chỉ áp dụng khi đánh giải, bổ sung cho luật đi quân thông thường. Quan trọng nhất: chạm quân nào phải đi quân đó, buông tay là xong nước, đi xong phải bấm đồng hồ bằng chính tay đã đi quân, hết giờ là thua (trừ khi đối thủ không thể chiếu hết), đi sai luật lần đầu bị cộng giờ cho đối thủ, lần hai bị xử thua, và không mang điện thoại vào khu vực thi đấu. Bài này tóm tắt theo Luật Cờ vua FIDE hiện hành.

Các thể thức theo thời gian: cờ chớp, cờ nhanh, cờ tiêu chuẩn

Mỗi ván thi đấu đều có đồng hồ. FIDE chia ba thể thức theo thời gian của mỗi người:

Khi có cộng giờ mỗi nước (ví dụ "+10 giây"), cách xếp loại là lấy thời gian cơ bản cộng 60 lần phần cộng thêm. Ví dụ 3 phút + 2 giây: 3 phút + 120 giây = 5 phút, vẫn là cờ chớp. Giải cấp trường, câu lạc bộ thường đánh cờ nhanh 10 đến 25 phút mỗi bên.

Chạm quân phải đi, buông tay là xong nước

• Chạm quân của mình thì phải đi quân đó (nếu quân đó có nước đi hợp lệ). Chạm quân đối phương thì phải ăn quân đó (nếu ăn được). Chỉ tính khi cố ý chạm, lúc đang tới lượt mình.
• Muốn chỉnh quân cho ngay ngắn, phải nói trước "tôi chỉnh quân" (tiếng Pháp: j'adoube) rồi mới chạm, và chỉ làm khi đang tới lượt mình.
• Buông tay là xong nước: quân đã đặt xuống ô mới và buông tay thì không được nhấc lên đi ô khác.
• Nhập thành phải chạm Vua trước (hoặc chạm Vua và Xe cùng lúc). Nếu cố ý chạm Xe trước, bạn không được nhập thành về phía Xe đó ở nước này.
• Phong cấp: nước đi chỉ xong khi quân mới (Hậu, Xe, Tượng hoặc Mã) đã được đặt vào ô phong cấp. Xem thêm bài phong cấp.

Đồng hồ: bấm bằng tay đi quân, hết giờ là thua

• Đi xong nước, bấm đồng hồ bằng chính tay đã đi quân. Nước đi chỉ được tính là hoàn tất khi đã bấm đồng hồ.
• Hết giờ thì thua, trừ khi đối thủ không còn cách nào chiếu hết bạn bằng bất kỳ chuỗi nước hợp lệ nào (ví dụ đối thủ chỉ còn Vua, hoặc Vua và một Mã): khi đó ván cờ hòa. Xem bài các trường hợp hòa.
• Không đập mạnh, không giữ tay trên nút đồng hồ. Khi cần trọng tài, có thể dừng đồng hồ để gọi.

Đi nước sai luật bị phạt thế nào?

Nếu một nước đi sai luật đã hoàn tất (đã bấm đồng hồ) và được phát hiện, thế cờ được đặt lại về ngay trước nước sai, người vi phạm phải đi một nước hợp lệ (theo luật chạm quân nếu có thể). Hình phạt theo Luật FIDE hiện hành:

Ví dụ nước sai luật hay gặp: đi Vua vào ô bị tấn công, để Vua bị chiếu mà không thoát, nhập thành khi Vua đang bị chiếu, Tốt ăn thẳng. Ôn lại luật đi quân ở bài cách chơi cờ vua và chiếu và chiếu hết.

Cầu hòa và đòi hòa

• Cầu hòa đúng lúc: sau khi đã đi nước của mình và trước khi bấm đồng hồ. Đối thủ có thể đồng ý (nói hoặc bắt tay) hay từ chối (đi tiếp).
• Lặp lại thế cờ 3 lần và luật 50 nước: người chơi báo trọng tài để đòi hòa đúng thủ tục. Thế cờ lặp lại 5 lần hoặc 75 nước liên tiếp không ăn quân, không đi Tốt thì trọng tài tuyên bố hòa ngay.

Điện thoại, biên bản và hành vi khi thi đấu

• Điện thoại và thiết bị điện tử: theo luật FIDE, mang điện thoại vào khu vực thi đấu có thể bị xử thua ngay. Nhiều giải cho phép để điện thoại tắt hẳn trong túi; hãy đọc điều lệ giải.
• Ghi biên bản: ở cờ tiêu chuẩn, mỗi người phải ghi nước đi của cả hai bên (xem ký hiệu cờ vua). Cờ nhanh, cờ chớp thường không bắt buộc.
• Giữ trật tự: không nói chuyện, không xem ván khác và bình luận, không làm phiền đối thủ. Thắc mắc gì thì dừng đồng hồ và hỏi trọng tài.
• Xin thua: nói "tôi xin thua", ngả Vua hoặc ký biên bản. Cuối ván hai bên bắt tay.

Hệ Thụy Sĩ và đấu vòng tròn

Giải ít người (khoảng 4 đến 10 người) thường đấu vòng tròn: mỗi người gặp tất cả các người khác. Giải đông người dùng hệ Thụy Sĩ: số ván cố định (thường 5 đến 9 ván), mỗi ván xếp người cùng điểm hoặc gần điểm nhau gặp nhau, không ai gặp lại một đối thủ, màu quân xen kẽ. Thắng 1 điểm, hòa ½ điểm, thua 0 điểm. Bằng điểm thì xét chỉ số phụ, phổ biến nhất là Buchholz (tổng điểm của các đối thủ đã gặp). Các giải thường dùng phần mềm để xếp cặp đúng quy định FIDE.

Thi đấu cấp trường, cấp tiểu học: cần lưu ý gì?

Giải học sinh vẫn dùng Luật Cờ vua FIDE, nhưng điều lệ từng giải quy định thêm: thời gian mỗi ván, số ván, lứa tuổi, chỉ số phụ, quy định về điện thoại. Điều lệ có thể thay đổi theo từng năm và từng giải, nên trước khi thi hãy đọc kỹ điều lệ do ban tổ chức phát. Để quen với đồng hồ, cho học sinh luyện chơi online có đồng hồ hoặc chơi với máy trước giải vài tuần.